Boerderijwinkels en lokale producten winnen terrein onder consumenten. Er zijn - mede door de coronapandemie – meer mensen huisgemaakte etenswaren gaan verkopen, bijvoorbeeld via sociale media. Iedereen die voedingsmiddelen verwerkt en verkoopt, moet voldoen aan diverse hygiëne-eisen. Voor elke branche geldt een andere hygiënecode, bijvoorbeeld voor ambachtelijk ijs, zuivelproducten, vleesproducten of AGF. Ook gelden er eisen voor de etikettering van de producten. VMT zet de geldende wet- en regelgeving op een rij.

Boerderijwinkel en lokale productie

Wageningen University & Research (WUR) publiceerde dit jaar een herziene versie van de brochure ‘Wat mag ik? Handreiking over regels voor ondernemers in de multifunctionele landbouw’. WUR onderscheidt zes multifunctionele activiteiten voor agrarische bedrijven. Een van de genoemde nevenactiviteiten voor boerderijen is de verkoop van (streek)producten.

Wie een boerderijwinkel, bezorgdienst of webwinkel met levensmiddelen wil beginnen, moet aan allerlei eisen voldoen. Niet alleen met betrekking tot bestemmingsplannen en regels rond natuurbescherming, maar ook qua voedselveiligheid. Hiervoor gelden in ieder geval de volgende verplichtingen: registratie bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), traceerbaarheid en werken volgens een voedselveiligheidsplan en correcte etikettering.

Registratie bij de NVWA

Elk bedrijf dat levensmiddelen verkoopt, verwerkt of vervoert moet zich laten registreren onder Verordening (EG) 178/2002 ofwel de Algemene Levensmiddelen Verordening (ALV). Voor de meeste landbouwbedrijven gaat dit automatisch. Naast deze registratie bij de NVWA geldt voor sommige sectoren een verplichte registratie of erkenning.

Zo moeten producenten van kaas en andere zuivel een erkenning aanvragen bij de Stichting Controle Orgaan Kwaliteits Zaken (COKZ) en moeten zij verplicht werken volgens de hygiënecode voor de boerderijzuivelsector. Producenten en verwerkers van vlees of vis moeten soms een registratie en soms een erkenning aanvragen bij de NVWA. Voor directe levering aan de consument, de plaatselijke horeca of de lokale (natuurvoedings)winkel, is alleen een registratie nodig. Het gaat dan alleen om de levering van kleine hoeveelheden en marginale, plaatselijke en beperkte activiteiten. Vlees- of visverwerkers die grotere hoeveelheden vlees of vis leveren voor groothandel of doorverkoop, hebben een erkenning nodig. De slachter of slager moet altijd een erkenning hebben.

Traceerbaarheid

Het is verplicht om bij te houden van wie de grondstoffen of producten worden ingekocht, in welke (soort) producten de grondstoffen worden verwerkt en aan wie en wanneer de eindproducten worden geleverd. Voor verkoop aan consumenten is dit niet nodig. Wie ook producten van anderen inkoopt of verwerkt, moet bovenstaande gegevens per levering bijhouden. Bij eventuele calamiteiten moet de NVWA binnen vier uur op de hoogte gebracht worden.

Voedselveiligheidsplan en Warenwet

Wie bewerkte producten verkoopt, zoals gesneden kaas of vlees, moet werken volgens een voedselveiligheidsplan. Voor de verkoop van onbewerkte producten, zoals hele vruchten, is dit niet verplicht, maar veel afnemers eisen dit wel. Elke sector heeft een eigen NVWA-erkende hygiënecode (zie ook tabel hieronder). Als voor bepaalde producten toch geen van de bestaande codes van toepassing is, dan mag de producent volgens een eigen voedselveiligheidsplan werken.

De belangrijkste eisen die de Warenwet aan levensmiddelen stelt zijn:

• schone verkoopruimte en opslag
• geen eten voor klanten/gasten bereiden in privékeuken (tenzij cateringbedrijf aan huis; dan in privékeuken werken met voedselveiligheidsplan).
• hygiëne-eisen strenger bij meer risicovolle verkoop- of bereidingswijzen
• hygiëneregistratie strenger bij bereiding voor kwetsbaardere groepen
• bederfelijke producten gescheiden en gekoeld bewaren en transporteren (soms is bijvoorbeeld koelbox met piepschuim voldoende; geijkte thermometer wel verplicht)
• gescheiden verkoop- en ontvangstruimte
• aparte verkoopruimte voor verkoop van producten van anderen
• losse producten in deugdelijke verpakking met etiket volgens Verordening (EU) 1169/2011 (niet als klant deze zelf afvult; zelfbediening)  

Hygiënecodes per sector

In onderstaande tabel staat een aantal relevante hygiënecodes voor boerderijwinkels en lokale productie. Kijk voor meer sectoren op de website van de NVWA.

Links: CVAH en Het IJscentrum

Eisen etikettering

Volgens Verordening (EU) 1169/2011 is het verplicht om voorverpakte levensmiddelen te etiketteren. Met een beslisboom legt de NVWA het verschil uit tussen voorverpakte en niet-voorverpakte levensmiddelen. Op basis hiervan kan een boerderijwinkel of thuisproducent beoordelen op welke producten een etiket moet en aan welke eisen deze etiketten moeten voldoen. In het ‘Handboek Etikettering van levensmiddelen’ geeft de NVWA een toelichting op de verordening.

Aantal thuisproducenten en -cateraars flink gestegen sinds coronapandemie

Veel mensen houden van koken en bakken. Een deel van hen wil deze zelfgemaakte producten vanuit huis verkopen. In feite betekent dit dat ze een cateringbedrijf beginnen. Om een indruk te krijgen van het aantal thuisproducenten en -cateraars verwijst Paul Schoormans, Beleidsadviseur Belangenbehartiging van Koninklijke Horeca Nederland (KHN), naar het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Sinds de coronapandemie is het totale aantal horecabedrijven sneller gestegen dan in de jaren ervoor. Het aantal horecabedrijven met één werknemer steeg nog harder. Ervan uitgaande dat de meeste thuisproducenten en -cateraars bestaan uit één persoon, lijkt het er dus inderdaad op dat het aantal thuisproducenten en -cateraars flink is gestegen.

Zo waren er in het derde kwartaal van 2019 (vlak voor de coronapandemie) 58.810 horecabedrijven, waarvan 25.150 met één werkzame persoon. Een jaar later waren dit 64.210 bedrijven waarvan 29.850 met één persoon. In het derde kwartaal van 2021 waren deze aantallen gegroeid naar 65.975 en 31.720. En nu zijn dit er ongeveer 69.390 en 33.525. Het aantal horecabedrijven steeg in drie jaar tijd dus met 18%, terwijl het aantal ‘eenpersoons horecabedrijven’ met 33% toenam.

Adviezen voor startende thuisproducenten en -cateraars

De Kamer van Koophandel geeft startende thuisproducenten en -cateraars onder andere de volgende adviezen:

• Check de voorwaarden van je gemeente
• Regel je inschrijving in een register van de NVWA
• Check je hypotheekovereenkomst/huurcontract en verzekeringspolissen
• Verdiep je in HACCP-regelgeving (voedselveiligheid, hygiënecode) en voorwaarden voor bezorging

De NVWA heeft een speciale webpagina voor ondernemers die eten en drinken verkopen vanuit huis. En een formulier voor het aanvragen van een adviesbezoek van een NVWA-inspecteur.

Catering en hygiënecode voor de horeca

De hygiënecode voor de horeca is bij KHN verkrijgbaar in het Nederlands, Engels en Chinees. In deze hygiënecode staan onder andere (werk)processen, informatie over registratieverplichtingen en voorbeeldregistratieformulieren. Op de website staat ook informatie over allergenenwetgeving en de werkwijze van de NVWA bij een voedselveiligheidscontrole. Sinds september 2020 zijn de inspectieresultaten openbaar.