In 2023 meldden zich 369 mensen bij het Huis voor Klokkenluiders (HvK) met een vermoeden van misstand op het werk. Dit blijkt uit het jaarverslag van de instantie. Dat is een toename van ruim 50% ten opzichte van 2022, toen werden 243 meldingen gedaan.
Wilbert Tomesen, voorzitter van het HvK, denkt dat de stijging van het aantal meldingen komt doordat de media ook meer aandacht hebben voor misstanden op de werkvloer. Daarnaast trad begin 2023 een nieuwe wet in werking die klokkenluiders een betere bescherming biedt tegen onder meer schorsing en/of ontslag.
Van de 369 meldingen gingen er veel over de omgang met bedrijfsgeheimen en persoonsgegevens, vermoedens van fraude en het overtreden van veiligheidsvoorschriften. Ook gingen er veel over grensoverschrijdend en sociaal onveilig gedrag op de werkvloer, zoals pesten en intimidatie.
Van deze meldingen zijn er door het HvK 37 aangeduid als een typische 'klokkenluiderszaak'. Omdat er bij deze zaken een vermoeden van een misstand was die het "maatschappelijk belang raakt". Deze speelden veel in de zorg, het onderwijs en binnen gemeenten.
Meer bestuurders en leidinggevenden doen melding
Opmerkelijk was ook dat er in 2023 tussen de melders meer (politieke) ambtsdragers, leidinggevenden, vertrouwenspersonen en zzp'ers zaten. Zoals chief financial officers, politieke ambtsdragers, commissarissen en leden van Raden van Toezicht. Allemaal functies die zich beperkt voelen in hun mogelijkheden om zelf misstanden aan te kaarten. Verder ontving het HvK in 2023 bijna 300 vragen over integriteitsbevordering.
Ook werkgevers kloppen vaker aan
Niet alleen werknemers die een misstand vermoeden, kunnen bij het HvK terecht. En dat is inmiddels bekend, zo blijkt, want ook het aantal werkgevers dat in 2023 contact opnam met het HvK (276 organisaties) steeg met meer dan 50%.
Die vragen gingen vooral over het inrichten van een meldregeling of het voeren van intern onderzoek. Ook wilden organisaties advies over het vertrouwenswerk binnen de uitvoering van de wet. Tomesen: "Voorkomen is beter dan genezen en daarom besteden we veel aandacht aan preventie richting organisaties. Als een organisatie een succesvol meldbeleid hanteert, waarin melders en meldingen serieus genomen worden, kunnen misstanden juist voorkomen worden".
Vertrouwenspersonen klopten eveneens vaak bij het HvK aan. Zij bleken echter niet altijd te beschikken over de nodige (basis)kennis over het melden. "Dit speelt vooral wanneer wij zien dat de werkgever niet voldoende heeft geïnvesteerd in het faciliteren van de personen die de rol van vertrouwenspersoon vervullen. Dat dit cruciaal is voor een goed verloop van een meldingsproces staat bij die werkgevers nog onvoldoende op het netvlies," zegt Tomesen.
Procedure na een melding
In de meeste klokkenluiderszaken ervaart de melder nadelen, zoals pestgedrag, sociale isolatie of beëindiging van het dienstverband. "Wanneer melders ons benaderen, hebben zij vaak al een conflict met de werkgever. Eerst kijken we naar wat er nog te redden is," zegt Tomesen over de procedure na een melding. "Kunnen we samen met de melder naar de werkgever en kijken of de misstand kan worden opgelost en verdere benadeling voorkomen?"
Dat kan bijvoorbeeld met een 'maatwerkzaak'. Daarin betrekt het HvK met toestemming van de melder ook de werkgever. Een voorbeeld van een in 2023 afgesloten maatwerkzaak gaat over een medewerker bij een waterschap. Deze deed intern melding van achterstallig onderhoud en kreeg niet lang daarna opeens een slechte beoordeling. Ook raakten de verhoudingen verstoord, waarna de medewerker arbeidsongeschikt raakte. Dankzij een tweede poging tot mediation op initiatief van het HvK kreeg deze klokkenluider een schadevergoeding en rehabilitatie.
De werkgever betrekken kan slim zijn
Met toestemming van de melder ook de werkgever betrekken, heeft nog een ander voordeel. Namelijk dat er op zo'n moment vaak verder gekeken wordt dan naar de kwestie die op tafel ligt.
"Degenen die bij ons een probleem aankaartten, benoemden vaak het gedrag van de top van hun organisatie als onderdeel van dat probleem" zegt Tomesen. "Zodra werkgevers, met toestemming van een melder, weten dat het Huis meekijkt met de wijze waarop met een melding wordt omgegaan, is alleen dat al vaak een trigger om nog eens extra goed naar de zaak te kijken. Dit leidt bij werkgevers geregeld tot aanpassing van de ingezette lijn."
Bronnen: ORnet, Huis voor Klokkenluiders
